Era mityczna

Lew Nemejski · Niezniszczalna bestia — Nieśmiertelne stworzenie z mitologii greckiej

Lew nemejski (greckie Leon Nemeios) to w mitologii greckiej olbrzymi lew o zlocistej sierści zamieszkujacy dolinę Nemei w polnocno-wschodnim Peloponezie, cel pierwszej z dwunastu prac Heraklesa. Wedlug Teogonii Hezjoda jest synem Tyfona i Echidny (lub Ortrosa i Chimery); wariant tradycji każe go zrzucic z nieba Selene, bogini ksiezyca. Cecha rozstrzygajaca byla skora, ktorej zadna bron z brazu ani zelaza nie mogla przebic. Herakles probowal bez skutku luku, miecza i maczugi, zagonil lwa do jaskini o dwoch wejsciach, zatkal jedno z nich i udusil bestie golymi rekami. Do oprawienia zadne ostrze nie wystarczalo; jedynie wlasne pazury lwa mogly przeciac skore, podstep ujawniony przez Atene. Herakles nosil te skore przez cale zycie jako plaszcz, z czaszka jako helmem, a skora lwa stala sie najlatwiej rozpoznawalnym atrybutem ikonograficznym herosa.

Hydra · Lernejska bestia — Mityczne wielogłowe stworzenie

Hydra (greckie Hydra, lacinskie Hydra) jest najslynniejszym wieloglowym potworem mitologii greckiej, dokladniej Hydra Lernejska od swego bagiennego siedliska w Lernie na Peloponezie. Jest corka Tyfona i Echidny, siostra Cerbera, Chimery i Ortrosa, wychowana osobiscie przez bogine Here jako proba dla Heraklesa. Kanoniczna liczba jej glow to dziewiec, choc warianty siegaja od siedmiu do stu; jedna srodkowa glowa jest niesmiertelna. Jej charakterystyczna moc to regeneracja: po kazdej sciecie wyrastaja dwie nowe glowy. Jej oddech i krew sa smiertelnie trujace. Jako druga z dwunastu prac Heraklesa, Hydra ulegla dzieki pomocy bratanka Jolaosa, ktory pochodnia wypal kazda ucieta szyje, az wreszcie heros odcial niesmiertelna glowe i pochowal ja pod wielkim glazem. Herakles zanurzyl wowczas swoje strzaly w krwi Hydry, rozpoczynajac lancuch zatruwan przebiegajacy przez reszte mitologii greckiej.

Meduza · Potwór — Starożytna istota z wężami zamiast włosów

Meduza (greckie Medousa) jest najmlodsza z trzech Gorgon mitologii greckiej, Steno, Euryale i Meduzy, i jedyna smiertelna sposrod nich. Wedlug Teogonii Hezjoda jest corka boskich istot morskich Forkysa i Keto, z wezami zamiast wlosow i wzrokiem, ktory zamienia kazdego, kto ja widzi, w kamien. Rzymski poeta Owidiusz w I w. n.e. w Metamorfozach IV dostarcza najbardziej wplywowego wariantu: Meduza byla niegdys pieknej kaplanka swiatyni Ateny, zostala zgwalcona przez Posejdona w sanktuarium i przemieniona w potwora przez Atene, ktora karala zbezczeszczenie swiatyni. Bohater Perseusz zabil ja z pomoca skrzydlatych sandalow Hermesa, helmu niewidzialnosci Hadesa i wypolerowanej brazowej tarczy Ateny, patrzac na nia tylko w odbiciu. Z odcietej szyi wyskoczyly skrzydlaty kon Pegaz i olbrzym Chryzaor; jej glowa, Gorgoneion, stala sie poteznym apotropaikiem zamocowanym na srodku egidy Ateny.

Phoenix · Ognisty ptak — Legendarny ptak odradzający się z popiołów

Feniks (greckie Phoinix, lacinskie Phoenix) to niesmiertelny ptak mitologii starozytnego Egiptu i swiata grecko-rzymskiego. Pod koniec pieciuset lat zycia (lub, wedlug innego rachunku, egipskiego wielkiego roku liczacego 1461 lat) buduje gniazdo z kadzidla, cynamonu i mirry, podpala sie na nim i rodzi sie z wlasnych popiolow jako nowy mlody feniks. Najwczesniejsza grecka wzmianka literacka znajduje sie u Herodota, Dzieje II.73 (V w. p.n.e.), gdzie ptak jest powiazany z Heliopolis w Egipcie; jego prawdziwym korzeniem jest egipski Bennu, swieta czapla boga slonca Re w Heliopolis, figura pierwszego swiatla stworzenia i symbol zmartwychwstania. Okolo 96 r. n.e. 1 List Klemensa 25 przyjmuje feniksa jako naturalny dowod zmartwychwstania Chrystusa, i odtad staje sie on standardowym obrazem ikonografii chrzescijanskiej. Chinski fenghuang, slowianska Zhar-Ptitsa i perski Simurgh maja odrebne pochodzenie, ale zostaly porownane i utozsamione z feniksem w mitografii porownawczej XIX w.

Naga · Ludzie-węże — Mityczne półludzkie, półwężowe istoty

Naga (sanskryckie nāga, waz) to poldyboski waz indyjskiej i poludniowo-wschodnio-azjatyckiej mitologii, przedstawiany jako hybryda czlowieka i kobry: ludzki tulow u gory, ogromny wezowy korpus zwiniety u dolu, czesto zwienczony kilkoma kapturami. Nagowie strzega rzek, jezior, studni i podziemnej krainy Patala, sprowadzaja monsuny i gromadza skarby w wysadzanych klejnotami podziemnych palacach. W hinduizmie Wisznu spi na kosmicznym wezu Szeszy posrodku oceanu mleka; Sziwa nosi Wasukiego owinietego wokol szyi. W buddyzmie krol nagow Muczalinda oslonil swiezo oswieconego Bude przez siedem dni swoimi siedmioma kapturami. W dzajnizmie dwudziesty trzeci Tirthankara Parsiwanatha zawsze pojawia sie z nagowa aureola o siedmiu glowach. W Kambodzy, Tajlandii i Laosie wielogluowe balustrady nagow flankuja kazda swiatynna schodow.

Pegasus · Skrzydlaty Koń — Legendarna istota z mitologii greckiej

Pegaz (greckie Pegasos) jest skrzydlatym koniem mitologii greckiej, urodzonym z krwi Meduzy, gdy Perseusz odcial jej glowe i krew zmieszala sie z piana morska. Jego brat, urodzony w tej samej chwili, to olbrzym ze zlotym mieczem Chryzaor. Teogonia Hezjoda 280-286 wywodzi nazwe z greckiego pege (zrodlo, fontanna), poniewaz piana, z ktorej Pegaz powstal, byla pomyslana jako zrodlo morskie. Bohater Bellerofont, ktoremu Atena dala zlote wedzidlo, ujarzmil Pegaza u zrodla Peirene w Koryncie i wraz z nim zabil Chimere, jego najslynniejszy czyn. Zrodlo Hippokrene (zrodlo konia) na gorze Helikon, swiete dla Muz, mialo wytrysnac tam, gdzie Pegaz uderzyl ziemie kopytem, czyniac go tez emblematem inspiracji poetyckiej. Gdy Bellerofont, stawszy sie dumnym, chcial dosiasc Pegaza, by wzniesc sie na Olimp, Zeus poslal giez, ktory ukasil konia i zrzucil bohatera, ale Pegaz dotarl na Olimp bezpiecznie i stal sie nosicielem piorunow Zeusa. Jest utrwalony na niebie jako konstelacja Pegaza.

Cerber · Strażnik Hadesu — Legendarny trójgłowy pies

Olbrzymi trzyglowy pies mitologii greckiej, postawiony u bramy podziemia Hadesa. U Hezjoda, Teogonia 310-318 (ok. 700 p.n.e.), jest dzieckiem potworow Tyfona i Echidny oraz bratem Hydry, Chimery i Ortosa; Hezjod nadaje mu piecdziesiat glow, lecz od Pindara i Stezychora w V w. p.n.e. kanoniczna jest forma trojglowa (Apollodor, Biblioteka 2.5.12, I-II w. n.e.). Jego zadanie jest dwukierunkowe: nie pozwala umarlym wstac ani zywym zstapic. Dwunasta i ostatnia praca Heraklesa polegala na sprowadzeniu Cerbera zywego z podziemia; Eneida Wergiliusza 6.417-425 (19 r. p.n.e.) pokazuje, jak Sybilla rzuca placek z miodu i ziol odurzajacych, ktory natychmiast usypia trzy glowy, a Dante w Piekle 6.13-33 (ok. 1308-1320) stawia go jako straznika lakomcow w trzecim kregu pieklа. Trzyglowy pies Fluffy ('Puszek') w 'Harry Potter i Kamien Filozoficzny' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997), uspiony muzyka, jest bezposrednim potomkiem tego samego kanonicznego motywu.

Peridini · Istota wyimaginowana — Nie istnieje naprawdę

Peryton to zlozona istota wyobrazona wprowadzona jako kanoniczny wpis przez Jorge Luisa Borgesa i Margarite Guerrero w ich Manual de zoologia fantastica (1957). Ma cialo i glowe jelenia oraz ciemne pierzaste skrzydla ogromnego ptaka, lecz jego najbardziej osobliwa cecha jest to, ze cien rzucany w sloncu nie jest jego wlasnym: jest cieniem czlowieka. Borges przedstawia wpis cytujac fikcyjny rekopis arabskiego lekarza z XVI w. z Fezu i fikcyjny fragment Sybilli erytrejskiej przechowywany w Rawennie, z ktorych wynika, ze Peryton byl niegdys czlowiekiem i dopiero po zabiciu smiertelnika zyskuje prawo do rzucania wlasnego cienia. Rozszerzone wydanie z 1967 r., El libro de los seres imaginarios, przetlumaczone na angielski w 1969 r. przez Normana Thomasa di Giovanniego, utrwalilo Perytona w literaturze fantastycznej; w 1983 r. Gary Gygax skanonizowal go jako potwora Dungeons and Dragons w Monster Manual II.

Legendarna istota — Brak historycznych źródeł

Mantykora (perskie martyaxwar 'pozeracz ludzi') to zlozona bestia staroyzytnej tradycji perskiej, z cialem lwa, twarza czlowieka i ogonem skorpiona. Najwczesniejsza wzmianka grecka znajduje sie w Indika Ktezjasza z Knidos (IV w. p.n.e.), greckiego lekarza na dworze perskim, ktory opisuje ja jako indyjskiego pozeracza ludzi o niebieskich oczach, trzech rzedach zebow jak rekina i ogonie, ktory wystrzeliwuje jadowite kolce jak strzaly. Relacja Ktezjasza pochodzi z poslyszenia zebranych na dworze perskim; pozniejsi badacze czytaja ja jako greckie zinterpretowanie indyjskiego tygrysa naklozone na perso-indyjskie elementy mityczne. Historia naturalna Pliniusza i De natura animalium Eliana rozszerzyly opis, a Etymologie Izydora z Sewilli ustalily lacinskie manticora. Od Bestiariusza z Aberdeen i rekopisu Bodley 764 z XII w. wzwyz mantykora stala sie standardowym obrazem sredniowiecznych bestiariuszy, a nastepnie heraldycznym emblematem okrucienstwa i kanibalizmu. Podrecznik potworow Gary'ego Gygaxa z 1977 r. dodal skrzydla nietoperza i ustandaryzowal wspolczesna fantastyczna mantykore.

Charybda · Morski potwór — Pożerający wir

Olbrzymi morski potwor z greckiej mitologii, zamieszkujacy ciesnine Mesynska miedzy Sycylia a Polwyspem Apeninskim. W pozniejszej tradycji corka Posejdona i Gai, zostala zmieniona w stwora gniewem Zeusa; trzy razy dziennie wciaga czarne morze w olbrzymi wir i wyrzuca je z powrotem, polykajac kazdy statek i istote, ktora znajdzie sie w poblizu. W ksiedze XII Odysei Homera (ok. VIII w. p.n.e.) Odyseusz musi przeplynac miedzy Charybda a szescioglowa Scylla na przeciwleglej skale; z tej proby pochodzi polskie wyrazenie 'miedzy Scylla a Charybda' dla dylematu bez wyjscia.

Valkiria · Dziewica wojowniczka — Przewodniczka dusz w mitologii nordyckiej

Walkiria (staronordyckie Valkyrja — 'wybierajaca poleglych', angielskie Valkyrie) to zenska polboska istota mitologii nordyckiej — decydujacy kanon — ktora prowadzi dusze wojownikow do boga wojny Odyna (Odin), wywodzaca sie ze staronordyckiego 'valr (zabici)' + 'kjósa (wybierac)' oznaczajacego 'wybierajaca poleglych (chooser of the slain)' — decydujace kanoniczne slownictwo — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac, ktora decyduje, kto chwalebnie pada na polu bitwy, i prowadzi dusze martwych bohaterow do sali bogow Walhalli (Valhalla), aby zebrac armie (Einherjar) na ostateczna wojne Ragnaroku. Pseudonimy — Valkyrja (Valkyrja), Walküre (Walküre, niemiecki), wybierajaca poleglych, sluzaca Odyna, Dísir (Dísir) — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Völuspá (Völuspá), Grímnismál (Grímnismál) i Helgakviða Hundingsbana (Helgakviða Hundingsbana) Eddy poetyckiej (Poetic Edda) w Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r., i decydujacy kanon Gylfaginning (Gylfaginning) Rozdzial 36 Eddy prozaicznej (Prose Edda) Snorri Sturlusona (Snorri Sturluson) z okolo 1220 r.